ΦΙΛΟΞΕΝΙΕΣ

Στην ιστορία του κινηματογράφου, οι παιδικές μνήμες των σκηνοθετών έγιναν πολλές φορές ο μοχλός που πυροδότησε τη δημιουργία αριστουργηματικών ταινιών, οι οποίες ανανέωσαν την κινηματογραφική γλώσσα και δημιούργησαν νέα αισθητικά ρεύματα. Οι ταινίες αυτές, άλλοτε γνώρισαν τους ύμνους της κινηματογραφικής κριτικής και την ευμενή υποδοχή του κοινού αμέσως όταν προβλήθηκαν (π.χ. Τα Τετρακόσια χτυπήματα του Φρανσουά Τριφό) κι άλλοτε πέρασαν σχεδόν απαρατήρητες, για να ανακαλυφθούν πολλά χρόνια αργότερα, να επαναξιολογηθούν από τους ειδικούς και να πάρουν τη θέση που τους αρμόζει στην ιστορία της έβδομης τέχνης (π.χ. το Aniki Bobo του Μανουέλ Ντε Ολιβέιρα).

Αφού η παιδική ηλικία είναι ελκυστική και τροφοδότρια για τον κινηματογράφο, είναι λογικό πως δεν θα μπορούσε να εξαιρεθεί από τη θεματολογία των ταινιών και η ζωή των μαθητών στο σχολικό περιβάλλον. Εκεί όπου κυρίαρχη είναι η μορφή του δασκάλου. Άλλοτε ενός δασκάλου αυστηρού, απόμακρου και τυπολάτρη, προσκολλημένου στη «διδακτέα ύλη», που επιβάλλει στα παιδιά κάθε είδους τιμωρία για να τα συνετίσει, με αποτέλεσμα αυτά να νοιώθουν το σχολείο σαν φυλακή και άλλοτε ενός φωτισμένου παιδαγωγού, που αντιμετωπίζει το κάθε παιδί ως ξεχωριστή προσωπικότητα, ακολουθεί καινοτόμες εκπαιδευτικές μεθόδους, εμπνέει τους μαθητές του και μετατρέπει το μάθημα σε απόλαυση και το σχολείο σε κυψέλη δημιουργικότητας και ναό των παιδικών ονείρων και της ελεύθερης σκέψης.
Αλλά τι συμβαίνει όταν οι καινοτομίες αυτές θεωρηθούν αντιπαιδαγωγικές από κοινωνίες που είναι προσκολλημένες σε

προκαταλήψεις ή από την κεντρική διοίκηση της εκπαίδευσης που θεωρεί την όποια απόκλιση από τις οδηγίες των εγκυκλίων ως επανάσταση; Συνήθως ο εμπνευσμένος παιδαγωγός μπαίνει στο στόχαστρο. Τίθεται υπό διωγμόν είτε από την κοινωνία των ενηλίκων είτε από την κεντρική διοίκηση. Κάποτε και από τους δυο. Τότε είναι που οι μαθητές του ορθώνουν το μικρό τους ανάστημα και γίνονται η ασπίδα προστασίας για τον αγαπημένο τους δάσκαλο. Κι έτσι ενηλικιώνονται πρόωρα και γίνονται αγωνιστές για την επικράτηση του Δίκαιου και της Ηθικής.

Στο αφιέρωμα «6+6, Κινηματογραφική πρωτοπορία και εκπαίδευση», επιλέξαμε δώδεκα αντιπροσωπευτικές ταινίες των αισθητικών τάσεων και των περιεχομένων που περιέγραψα παραπάνω. Χωρίζονται σε δυο ενότητες. Η πρώτη περιλαμβάνει έξι κλασικές, πλέον, ταινίες του ευρωπαϊκού κινηματογράφου, που με ήρωες παιδιά και νέους εξέφρασαν νέα κινηματογραφικά ρεύματα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες (Ιταλικό Νεορεαλισμό, γαλλική Νουβέλ Βαγκ κλπ.). Η δεύτερη περιλαμβάνει επίσης έξι ταινίες που έχουν στο επίκεντρο το εκπαιδευτικό σύστημα. Τέσσερις μάλιστα απ' αυτές τις ταινίες αναπαριστούν τις μεθόδους τριών κορυφαίων προσωπικοτήτων, που με καινοτόμα εκπαιδευτικά προγράμματα, άλλαξαν ριζικά τις αντιλήψεις για το εκπαιδευτικό σύστημα και το επηρεάζουν βαθιά ως σήμερα.

Ο Ιταλικός Νεορεαλισμός άφησε βαθιά τη σφραγίδα του στην έβδομη τέχνη. Γεννήθηκε μέσα στο χάος και τα απομεινάρια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου ο κοινωνικός ιστός είχε διαρραγεί και επικρατούσε φτώχια και εξαθλίωση. Ο κινηματογραφικός φακός εγκατέλειψε το στούντιο και τις παραμορφώσεις του, βγήκε στους δρόμους, έδωσε νόημα και ουσία στην ασημαντότητα της καθημερινότητας. Ασχολήθηκε με τις ανάγκες και τις αγωνίες των απλών ανθρώπων. Προτίμησε τους ερασιτέχνες ηθοποιούς, αδιαφορώντας για τους αστέρες του εμπορικού κινηματογράφου. Αντιπαρατάχθηκε στις αισθηματικές κωμωδίες και στις θεαματικές υπερπαραγωγές που δεν περιείχαν την παραμικρή νύξη για τα διογκωμένα κοινωνικά προβλήματα. Όπως έχει ειπωθεί «ο νεορεαλισμός είναι πρωτίστως μια ηθική θέση, από την οποία κοιτάζει κανείς τον κόσμο, και στη συνέχεια μετατρέπεται σε αισθητική θέση». Στο αφιέρωμα προβάλλουμε δυο ταινίες του Βιτόριο Ντε Σίκα, από τις πρώτες ταινίες του ιταλικού νεορεαλισμού, βραβευμένες με Όσκαρ: το Λούστρο Παπουτσιών (1946) και τον Κλέφτη Ποδηλάτων (1948).

Το «Νέο Κύμα» (Νουβέλ Βαγκ) εμφανίστηκε στον γαλλικό κινηματογράφο στα τέλη της δεκαετίας του 1950 με πρωτεργάτες μια ομάδα νέων σκηνοθετών, που συνεργάζονταν με το περίφημο περιοδικό Cahiers Du Cinema του Αντρέ Μπαζέν (μετέπειτα

διευθυντή της Γαλλικής Ταινιοθήκης) και ασκούσαν πολεμική στον παραδοσιακό αφηγηματικό γαλλικό κινηματογράφο. Με τη Νουβέλ Βαγκ ο γαλλικός κινηματογράφος γύρισε σελίδα. Αμφισβήτησε τα στερεότυπα και αναζήτησε τρόπους έκφρασης μιας νέας δημιουργικότητας. Γεννήθηκε η θεωρία του auter, με την οποία ο σκηνοθέτης δεν είναι απλώς ένας εκτελεστής σεναρίου αλλά ένας δημιουργός που μέσα από την ταινία του προτείνει μια νέα κοσμοαντίληψη. Προβάλλουμε την ταινία που αποτέλεσε την αφετηρία της Νουβέλ Βαγκ, Τα Τετρακόσια Χτυπήματα (1958) του Φρανσουά Τριφό, ο οποίος θεωρείται και ο ηγέτης του κινήματος αυτού.

Στην Σοβιετική Ένωση δεν διαμορφώθηκε ένα ενιαίο αισθητικό ρεύμα του Νέου Κύματος. Όμως, η ταινία του αφιερώματος Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν (1962) του Αντρέι Ταρκόφσκι, θεωρείται από πολλούς μελετητές και θεωρητικούς του σινεμά ότι συνιστά την αρχή ενός άτυπου Νέου Κύματος του πρωτοποριακού σοβιετικού κινηματογράφου. Η ταινία άλλαξε ριζικά την οπτική της αναπαράστασης του πολέμου στη μεγάλη οθόνη. Ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν είπε για την ταινία: «Η ανακάλυψη του πρώτου φιλμ του Ταρκόφσκι ήταν για μένα ένα θαύμα. Βρέθηκα να στέκομαι μπροστά σε μια πόρτα κρατώντας το κλειδί που ποτέ κανένας δεν μου είχε δώσει. Για μένα ο Ταρκόφσκι είναι ο μεγαλύτερος, είναι αυτός που εφηύρε μια νέα γλώσσα, πιστή στη φύση του κινηματογράφου, καθώς συλλαμβάνει τη ζωή σαν αντανάκλαση, τη ζωή σαν όνειρο».

Είναι γνωστό πως ο κινηματογράφος ανακαλύφθηκε σε πολλές χώρες ταυτόχρονα. Μόνο τυπικά θεωρούνται οι Γάλλοι αδερφοί Λυμιέρ ως εφευρέτες του κινηματογράφου. Έτσι και τα κινηματογραφικά ρεύματα, εμφανίζονται μεν μορφοποιημένα σε κάποια χώρα, αλλά στοιχεία του ρεύματος αυτού μπορεί να έχουν εκφραστεί νωρίτερα σε κάποια άλλη χώρα. Πατρίδα του νεορεαλισμού, όπως αναφέραμε, θεωρείται η Ιταλία και δικαίως, γιατί εκεί διαμορφώθηκε σε ενιαίο ρεύμα, με συγκροτημένες ιδεολογικές, θεωρητικές και αισθητικές αρχές. Αλλά η πρώτη νεορεαλιστική ταινία δεν γυρίστηκε το 1946 στην Ιταλία. Γυρίστηκε το 1942 στην Πορτογαλία από τον Μανουέλ Ντε Ολιβέιρα κι έχει τίτλο Aniki Bobo. Είμαστε χαρούμενοι που συμπεριλαμβάνεται στο αφιέρωμα και προβάλλεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, 73 ολόκληρα χρόνια μετά από τη δημιουργία της!
Η ιστορική αποκατάσταση της ταινίας αυτής έγινε με τρόπο περιπετειώδη. Ο ιστορικός του κινηματογράφου Ζορζ Σαντούλ, στο βιβλίο του «Histoire Du Cinema Mondial» (1949), έγραψε ότι η ταινία Aniki Bobo του Ολιβέιρα είναι ένα «ημι-ντοκιμαντέρ» που φαίνεται επηρεασμένο από τον ιταλικό νεορεαλισμό. Άγνωστο πώς έπεσε σε αυτό το λάθος ο σπουδαίος ιστορικός, αφού ο ιταλικός νεορεαλισμός γεννήθηκε το 1945, ενώ η ταινία του Ολιβέιρα προβλήθηκε για πρώτη φορά στην Πορτογαλία το Δεκέμβρη του 1942, μεσούντος του πολέμου. Αυτό το λάθος του Σαντούλ παρέσυρε και τον Μπαζέν, ο οποίος το επανέλαβε σε μια αναφορά στο περιοδικό του το 1957, αλλά σημείωνε πως ο ίδιος δεν είχε δει την ταινία. Το Aniki Bobo παρέμενε άγνωστο στο ευρύ κοινό, μέχρι το 1963 όταν με πρωτοβουλία των σκηνοθετών της γαλλικής Νουβέλ Βαγκ έγινε μια ειδική προβολή στις Κάννες. Το 2010, εξηνταοχτώ χρόνια μετά από την δημιουργία της, έγινε ψηφιακή αποκατάσταση μιας κόπιας προβολής, οπότε η ταινία κυκλοφόρησε σε DVD υψηλής ευκρίνειας 2048Χ1080 pixels. Ειρήσθω εν παρόδω, το 1942 δεν γυρίστηκε μόνο αυτή η νεορεαλιστική ταινία στην Πορτογαλία αλλά και δεύτερη. Ήταν το Ala Arriba του Jose Leitao de Barros, σκηνοθέτη, δάσκαλου, ζωγράφου και δημοσιογράφου, ήδη γνωστού διεθνώς για τη συμμετοχή του –μαζί με τον Robert Flaherty– στο διεθνές κίνημα του εθνολογικού κινηματογράφου.
Το Aniki Bobo απεικονίζει τη ζωή και τις περιπέτειες μιας παρέας παιδιών που προέρχονται από τα φτωχά λαϊκά στρώματα του Πόρτο, ενώ ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται στην κορύφωσή του και στην Πορτογαλία την εξουσία έχει το φασιστικό καθεστώς του Ολιβέιρα Σαλαζάρ. Η ταινία είναι επικεντρωμένη σ' ένα ντροπαλό αγόρι που είναι ερωτευμένο με μια συμμαθήτριά του. Το πάθος του γι' αυτήν το ωθεί στα όρια του κόσμου των ενηλίκων. Κλέβει μια κούκλα για να της την δωρίσει προκειμένου να την προσελκύσει και ζει με την ενοχή αυτής της χειρονομίας του. Α-νι-κι μπο-μπο είναι στην Πορτογαλία ένα έμμετρο που λένε πριν από κάποιο παιδικό παιχνίδι για να δούνε ποιος θα τα φυλάξει. Κάτι σαν το Eeny-menny-miny-moe ή το Α-μπε-μπα-μπλόμ στην Ελλάδα. Αυτή η παιγνιώδης διάθεση διαπερνά ολόκληρη την ταινία, με έντονα, πάντως, δραματικά στοιχεία.

Μια σημαντική ταινία του αφιερώματος είναι και η ελληνική Το ξυπόλητο Τάγμα (1953) του Γκρέγκ Τάλλας (Γρηγόρη Θαλασσινού). Είναι η πρώτη σημαντική ταινία στην Ελλάδα με ήρωες παιδιά. Είναι μια ταινία ξεκάθαρα νεορεαλιστική. Κι όμως ο σκηνοθέτης της, ο οποίος ζούσε στις ΗΠΑ, δεν είχε δει καμιά νεορεαλιστική ταινία όταν ήρθε στην Ελλάδα όπου γύρισε την ταινία. Αυτό ενισχύει την άποψη ότι ο νεορεαλισμός είναι ένα κίνημα στην τέχνη που το γέννησε ο πόλεμος και οι συνέπειές του.
Αξίζει να αναφέρουμε πώς γεννήθηκε αυτή η ταινία: Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδας βρισκόταν σε θεατρική περιοδεία στην Αμερική. Ο Γκρεγκ Τάλλας, ο οποίος εργαζόταν στο Χόλιγουντ σαν σκηνοθέτης και μοντέρ –σύμφωνα με τον διάσημο Γάλλο σκηνοθέτη Ρενέ Κλερ ήταν ο κορυφαίος στον κόσμο μοντέρ των σκηνών δράσης– πήγε και είδε μια παράσταση. Στη συνέχεια, συζητώντας με τον φίλο του ηθοποιό Νίκο Κατσιώτη, αναφέρθηκαν στις τραγικές μέρες της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, στην απελευθέρωση, στα τραύματα που παρέμεναν. Ο Κατσιώτης περιέγραψε στον Τάλλας την εξής σκηνή: τον Νοέμβριο του 1944, την ημέρα που η Θεσσαλονίκη γιόρταζε την απελευθέρωσή της, στο τέλος της διαδήλωσης ακολουθούσε ένα τσούρμο από κουρελήδες πιτσιρικάδες, οι οποίοι κρατούσαν ένα πανό που έγραφε «Ξυπόλητο Τάγμα». Ήσαν τρόφιμοι ορφανοτροφείων της Θεσσαλονίκης, τα οποία διέλυσαν οι Γερμανοί κι έτσι τα παιδιά βρέθηκαν στο δρόμο. Τα παιδιά για να επιβιώσουν μέσα στη σκλαβωμένη και λιμώττουσα Ελλάδα του 1943, συνέστησαν μια ηρωική συμμορία σαλταδόρων που έκλεβε τους Γερμανούς και τους μαυραγορίτες για να συντηρεί τα μέλη της κι όσους μπορούσε απ' τον κοσμάκη γύρω της, ενώ παράλληλα βοηθούσε με διάφορους τρόπους την Αντίσταση. Η διήγηση του Νίκου Κατσιώτη, συγκλόνισε τον Τάλλας κι αποφάσισε να κάνει το «Ξυπόλητο Τάγμα» ταινία. Ανέπτυξαν μαζί το μύθο κι ο Νίκος Κατσιώτης έγραψε το σενάριο.
Έτσι ήρθε στην Ελλάδα και γύρισε την ταινία στη Θεσσαλονίκη σε φυσικούς χώρους. Μόνο τη σκηνή της Μαύρης Αγοράς γύρισε για καθαρά πρακτικούς λόγους στην Αθήνα, στην περιοχή των Φυλακών Αβέρωφ, όπου και λειτουργούσε πραγματικά η μαύρη αγορά στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Χρησιμοποίησε μόνο δύο επαγγελματίες ηθοποιούς, τον Νίκο Φέρμα και τη Μαρία Κωστή. Όλοι οι άλλοι που έπαιξαν στην ταινία ήσαν ερασιτέχνες. Τα 63 από τα 66 παιδιά που πήραν μέρος στα γυρίσματα, ο Γκρέγκ Τάλλας τα πήρε από αναμορφωτήρια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε τη μουσική, την οποία εκτέλεσε η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του ιδίου. Ήταν η πρώτη φορά που έγραψε μουσική για τον κινηματογράφο, ο διάσημος Έλληνας μουσικοσυνθέτης.
Το 1955 το Ξυπόλητο Τάγμα προβλήθηκε στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου όπου πήρε το Βραβείο Καλύτερης Ταινίας (Χρυσή Δάφνη). Πρόεδρος της κριτικής επιτροπής ήταν ο Βιτόριο ντε Σίκα, ο οποίος γοητευμένος από την ταινία είπε στον Τάλλας: «Αν είχες γυρίσει την ταινία πριν από τον Κλέφτη Ποδηλάτων, θα ήσουν εσύ αναμφισβήτητα ο πατέρας του νεορεαλισμού στην Ευρώπη».
Πορτογαλία-Ιταλία-Ελλάδα, το ρεύμα του νεορεαλισμού σημαδεύεται από τα παιδιά και τους νέους ως πρωταγωνιστές των ταινιών. Στη Γαλλία το βλέμμα του δεκατετράχρονου Αντουάν Ντουανέλ (Ζαν Πιέρ Λεό) έχει στοιχειώσει την οθόνη της Νουβέλ Βαγκ. Στη Ρωσία, ο Ιβάν του Ταρκόφσκι κρατάει το κλειδί που ξεκλειδώνει πολλά μυστικά των δυνατοτήτων της κινηματογραφικής τέχνης.

Στη δεύτερη ομάδα των ταινιών, δεν περιλαμβάνονται ταινίες που έχουν χαράξει νέα αισθητικά ρεύματα, αλλά ταινίες που έχουν τεράστιο ενδιαφέρον για το περιεχόμενό τους σχετικά με τα παιδαγωγικά συστήματα. Μέσα από αυτές, γνωρίζουμε τρεις μεγάλες προσωπικότητες της εκπαίδευσης και τις καινοτόμες μεθόδους τους.
Σε δυο ταινίες κεντρικό πρόσωπο είναι ο μεγάλος Γάλλος παιδαγωγός Σελεστέν Φρενέ (Célestin Freinet ) (1896-1966), που σημάδεψε με τις ιδέες του το σχολείο το 20ου αιώνα.
Η πρώτη έχει τίτλο Το σκασιαρχείο (1949) και είναι του Ζαν Πολ λε Σανουά. Ο σκηνοθέτης έκανε μια ταινία, που αποτελεί αναφορά στον πρώτο μεταπολεμικό κινηματογράφο. Η επιτυχία του έγκειται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τις πολύ προχωρημένες, για την εποχή τους, απόψεις του Σελεστέν Φρενέ. Η ταινία στηρίζεται σε σημειώσεις της γυναίκας του Ελίζας. Καταγράφει βασικά τον πρώτο χρόνο της εκπαιδευτικής του πορείας γύρω στο 1920, στην πόλη Bar-sur-Loup, τότε που έθετε για πρώτη φορά τις βάσεις μιας νέας εκπαιδευτικής αντίληψης. Γυρίστηκε το 1949, έχει πάρει 30 διεθνή βραβεία και υιοθετήθηκε από την Κινηματογραφική Επιτροπή του ΟΗΕ «ως έργο τέχνης που αποτελεί ύμνο για τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Η δεύτερη έχει τίτλο Ο δάσκαλος που άφηνε τα παιδιά να ονειρεύονται (Le maître qui laissait les enfants rêver), είναι του Ντανιέλ Λοσέ (Daniel Losset) και αποτελεί μια ταινία-αφιέρωμα πάνω στη ζωή του Σελεστέν Φρενέ. Σ' ένα χωριό των Άλπεων στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Σελεστέν Φρενέ, παιδί αγροτικής οικογένειας, ονειρεύεται να γίνει δάσκαλος. Όταν, επιτέλους, καταφέρνει ν' αποσπαστεί σε κάποιο σχολείο, έρχεται αντιμέτωπος με την έλλειψη ενδιαφέροντος από τους μαθητές του. Για να τους αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον για μάθηση, αποφασίζει ν' αφήσει στην άκρη τον παραδοσιακό τρόπο διαπαιδαγώγησης, κάνοντας τους μαθητές του νεοφυείς δημοσιογράφους.

Στην ίδια δεκαετία αναφέρεται και η ταινία Παιδαγωγικό Ποίημα (1956) των Αλεξέι Μαλιούκοβ και Μπετσισλάβας Μαγιέφσκαγια. Υπόθεση της ταινίας είναι οι πρωτοποριακές εκπαιδευτικές μέθοδοι του παιδαγωγού και λογοτέχνη Άντον Μακαρένκο (1888-1939), του ανθρώπου που επεξεργάστηκε τη θεωρία και τη μεθοδολογία της ανατροφής και της εκπαίδευσης των παιδιών σε αυτοδιοικούμενες συλλογικότητες. Ο Μακαρένκο, αμέσως μετά από την ίδρυση της Σοβιετικής Ένωσης, ανέλαβε να αναθρέψει και να μορφώσει μια ομάδα νεαρών με παραβατική συμπεριφορά, ιδρύοντας την Αποικία Μαξίμ Γκόρκι. Εφαρμόζοντας αντιαυταρχικές μεθόδους, πέτυχε εντυπωσιακά αποτελέσματα που επηρέασαν την παιδαγωγική σκέψη. Η ταινία προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Βενετίας το 1956 και εντυπωσίασε. Για το ομώνυμο βιβλίο του Άντον Μακαρένκο, που εκδόθηκε στη Σοβιετική Ένωση το 1936 και αργότερα μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, ο Λουί Αραγκόν είπε: «Το βιβλίο αυτό δεν έχει προηγούμενο, είναι ένας νέος τύπος βιβλίου».

Στην ταινία Η θυσία του Κόρτσακ (1990) του Αντρέι Βάιντα, γνωρίζουμε έναν μεγάλο γιατρό, παιδαγωγό, αξιωματικό του πολωνικού στρατού και άνθρωπο. Τον Πολωνοεβραίο Janusz Korczak (1878 ή 1879-1942), ψευδώνυμο του Henryk Goldszmit. Μαζί με τη σύζυγό του, ο Κόρτσακ ίδρυσε το 1911 στην Βαρσοβία το ορφανοτροφείο «Σπίτι του ορφανού», όπου στέγαζε ορφανά κι εγκαταλελειμμένα Εβραιόπουλα. Εκεί εφάρμοσε πρωτοποριακές εκπαιδευτικές μεθόδους και δημιούργησε μια μικρή παιδική πολιτεία με δική της βουλή, δικαστήριο κι εφημερίδα. Στη δεκαετία του 1930 λειτούργησε και ραδιοφωνικό σταθμό που σταμάτησε να εκπέμπει μετά από διαμαρτυρίες αντισημιτών. Το 1939 οι Γερμανοί εισέβαλαν στην Πολωνία και το 1940 δημιούργησαν το γκέτο της Βαρσοβίας. Το ορφανοτροφείο υποχρεώθηκε να μετακομίσει εκεί. Μαζί με τα παιδιά, πήγε κι ο Κόρτσακ. Ένα μήνα αργότερα, οι Ναζί εισέβαλαν στο ορφανοτροφείο, συνέλαβαν τα 192 παιδιά και τα 12 άτομα του προσωπικού και τα έστειλαν στο στρατόπεδο της Τρεμπλίνκα. Παρότι η αντιστασιακή οργάνωση Zegota προσφέρθηκε να φυγαδεύσει τον Κόρτσακ, εκείνος αρνήθηκε να εγκαταλείψει τα 192 «παιδιά του». Στάθηκε γενναία στο πλευρό τους. Κι εκείνα, κοιτάζοντας τον δάσκαλό τους στα μάτια, αντιμετώπισαν υπερήφανα τον τρόμο και τον θάνατο. Εξοντώθηκαν στους θαλάμους αερίων των Ναζί στην Τρεμπλίνκα το 1940.

Στην ταινία του Ένα Αγρίμι στην πόλη (1969), ο Φρανσουά Τριφό αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος δεν γεννιέται κοινωνικός, αλλά γίνεται με την εκπαίδευση. Μας περιγράφει την αληθινή ιστορία ενός παιδιού που βρέθηκε το 1798, σε ηλικία 12 ετών να ζει σαν αγρίμι σε ένα δάσος της Γαλλίας όπου το είχαν εγκαταλείψει από μωρό οι γονείς του, χωρίς να έχει έρθει σε επαφή με τον ανθρώπινο πολιτισμό. Ο δόκτωρ Ιτάρ υιοθετεί το «αγρίμι» και αναλαμβάνει προσωπικά να το εκπαιδεύσει, ώστε να το κάνει κοινωνικό άτομο και να του εμπνεύσει ηθικές αξίες.

Τέλος, με την ταινία Το Χαρτζιλίκι (1976), ο Φρανσουά Τριφό περιγράφει την καθημερινότητα σ' ένα δημοτικό σχολείο της γαλλικής επαρχίας, λίγο πριν από το τέλος της σχολικής περιόδου. Αναπλάθει με μεγάλη πειστικότητα την παιδική ψυχοσύνθεση λίγο πριν από τα σκιρτήματα της εφηβείας. Όπως έχει δηλώσει ο ίδιος ο Τριφό σε συνέντευξή του, μέσα από αυτή την ταινία ήθελε να δείξει και την πρόοδο του εκπαιδευτικού συστήματος στη Γαλλία, στα 18 χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από την πρώτη του ταινία Τα 400 Χτυπήματα.

Δημήτρης Σπύρου

Οι ταινίες
Λούστρος παπουτσιών/Shoeshine
Ιταλία, 1946, 93΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Βιτόριο Ντε Σίκα
Οι ήρωες είναι δύο μικρά παιδιά. Εργάζονται σαν λούστροι παπουτσιών και το όνειρο τους είναι να αποκτήσουν ένα άλογο. Η επιθυμία τους γίνεται πραγματικότητα, όταν ο αδερφός του ενός προσφέρει στα παιδιά εύκολα, αλλά μάλλον όχι και τόσο νόμιμα, χρήματα. Τα δυο παιδιά θα οδηγηθούν στις φυλακές ανηλίκων, όπου οι συνθήκες και οι καταστάσεις θ' αντιστρέψουν τη φιλία τους σε αντιπαλότητα και εχθρότητα.
Σενάριο: Sergio Amidei, Adolfo Franci, Cesare Giulio Viola, Cesare Zavattini, Vittorio De Sica
Διεύθυνση φωτογραφίας: Anchise Brizzi
Ερμηνεία: Franco Interlenghi, Rinaldo Smordoni, Annielo Mele, Bruno Ortenzi, Emilio Cigoli.

Κλέφτης ποδηλάτων/Ladri di Biciclette
Ιταλία, 1948, 93΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Vittorio De Sica
Σε μια αλάνα ένα τσούρμο ανέργων περιμένει με αγωνία να ακούσει ένα καλό νέο από τον υπεύθυνο του γραφείου εύρεσης εργασίας. Η τύχη χαμογελά στον Αντόνιο Ρίτσι, ο οποίος επιλέχθηκε από τον δήμο της Ρώμης να εργαστεί ως αφισοκολλητής. Η δουλειά όμως απαιτεί ποδήλατο και ο Ρίτσι δεν έχει πια, το έχει δώσει ενέχυρο. Θα πει ψέματα, θα πάρει τη δουλειά και μαζί μια ωραία στολή. Όμως, μέχρι αύριο πρέπει να βρει ένα ποδήλατο...
Σενάριο: Cesare Zavattini, Vittorio De Sica (βασισμένο στη νουβέλα του Luigi Bartolini)
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Carlo Montuori
Ερμηνεία: Lamberto Maggiorani, Enzo Staiola, Lianella Carell, Vittorio Antonucci.

Tα 400 χτυπήματα/Les 400 coups
Γαλλία, 1959, 93΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: François Truffaut
Ο Αντουάν Ντουανέλ είναι δεκατριών χρονών και ζει στο Παρίσι, με τους γονείς του. Νιώθει ξένος στον κόσμο της παιδικής ηλικίας, τον οποίο κοιτάζει με περιφρόνηση. Την ίδια στιγμή, η αδιαφορία των γονιών του και η αυταρχική συμπεριφορά των καθηγητών στο σχολείο, του προκαλεί μια τάση φυγής από το καταπιεστικό, σχολικό και οικογενειακό περιβάλλον. Νιώθει διωγμένος από παντού, άτυχος και η παραμικρή βλακεία του αντιμετωπίζεται σαν φοβερό έγκλημα, ακόμη κι αν πηγάζει από καλές προθέσεις.
Ο Αντουάν πιστεύει ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει γι' αυτό επιθυμεί να γίνει γρήγορα ενήλικος. Και ονειρεύεται την ελευθερία της θάλασσας. Μετά από πολλές περιπέτειες, ανάμεσα στις οποίες και ο εγκλεισμός του στο αναμορφωτήριο, κατορθώνει να φθάσει επιτέλους στην θάλασσα...
Σενάριο: François Truffaut
Διασκευή και διάλογοι: François Truffaut και Marcel Moussy
Μουσική: Jean Constantin
Διεύθυνση φωτογραφίας: Henri Decae
Σκηνικά: Bernard Evein
Μοντάζ: Marie Josephe Yoyotte
Ερμηνεία: Jean-Pierre Leaud, Albert Remy, Claire Maurier, Patrick Auffay, Georges Flamant, Yvonne Claudie, Robert Beauvais, Pierre Repp, Guy Decomble, Claude Mansard, Henri Virlojeux, Richard Kanayan), Jeanne Moreau, Jean Douchet, Jean-Claude Brialy κ.ά.

Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν/Ivan's Childhood
Σοβιετική Ένωση, 1962, 95΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Andrei Tarkovsky
Η ιστορία εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, με κεντρικό ήρωα ένα δωδεκάχρονο αγόρι, τον Ιβάν, η οικογένεια του οποίου ξεκληρίστηκε από τους Ναζί. Κατατάσσεται στον Σοβιετικό στρατό ως ανιχνευτής και αναλαμβάνει επικίνδυνες αναγνωριστικές αποστολές, για τις οποίες είναι ο πλέον κατάλληλος χάρη στο μικρό του μπόι και τη σβελτάδα του. Οι ενήλικες συμπολεμιστές του τον σέβονται και τον αναγνωρίζουν ως ισότιμο. Όταν του προτείνουν να πάει σε μια στρατιωτική ακαδημία, για να τον προφυλάξουν από τους κινδύνους της μάχης, ο Ιβάν απορρίπτει πεισματικά την ιδέα.
Σενάριο: Mikhail Papava, Andrei Tarkovsky (βασισμένο στο διήγημα του Vladimir Bogomolov Ivan)
Διεύθυνση φωτογραφίας: Vadim Yusov
Ερμηνεία: Nikolai Burlyayev, Valentin Zubkov, Yevgeni Zharikov Stepan Krylov, Nikolai Grinko, Irma Raush.

Aniki Bobó
Πορτογαλία, 1942, 71΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Manoel de Oliveira
Στις όχθες του Δούρου ποταμού στο Πόρτο, μια «συμμορία» πιτσιρικάδων έχει μόλις αποδεχθεί το νέο μέλος, τον ντροπαλό Καρλίτο, που δεν διστάζει να το «παίξει σκληρός» κλέβοντας μιαν ακριβή κούκλα για τα όμορφα μάτια της Τερεζίνα, μοναδικό κορίτσι της παρέας. Ο Εντουάρντο όμως, ο αρχηγός, ερωτευμένος κι αυτός με την Τερεζίνα δεν επιτρέπει προκλήσεις από κανέναν.
Σενάριο: Manoel de Oliveira (βασισμένο στη νουβέλα του João Rodrigues de Freitas Os Meninos Milionários)
Διεύθυνση φωτογραφίας: António Mendes
Ερμηνεία: Nascimento Fernandez, Fernanda Matos, Horácio Silva, António Santos, António Morais Soares, Feliciano David, Manuel Sousa, António Pereira, Américo Botelho, Rafael Mota, Vital dos Santos.

Το ξυπόλυτο τάγμα/The Barefoot Battalion
Ελλάδα, 1953, 93΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Gregg Tallas
Η αληθινή ιστορία 160 παιδιών, που η δράση τους πήρε διαστάσεις μύθου όταν οι Ναζί τα έδιωξαν από τα ορφανοτροφεία της Θεσσαλονίκης στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Τα παιδιά μεταβάλλονται σε ένα είδος καλόκαρδης ηρωικής συμμορίας, που κλέβει από τους Γερμανούς και τους μαυραγορίτες για να συντηρεί τα μέλη της κι όσους μπορεί από τον κόσμο γύρω της. Επίσης, πέρα από την αρωγή που παρείχαν στο κόσμο, κατάφερναν με την εξυπνάδα και το κουράγιο τους να βοηθούν την Αντίσταση, βρίσκοντας τρόπους να φυγαδεύουν στη Μέση Ανατολή Έλληνες, Αμερικάνους και Εγγλέζους αξιωματικούς.
Σενάριο: Νίκος Κατσιώτης
Διεύθυνση φωτογραφίας: Μιχάλης Γαζιάδης
Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Ερμηνεία: Μαρία Κωστή, Νίκος Φέρμας, Βασίλης Φραγκιαδάκης, Αντώνης Βούλγαρης, Στράτης Κρότος.

Το σκασιαρχείο/L'école buissonniere
Γαλλία, 1949, 115΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Jean-Paul Le Chanois
Βρισκόμαστε στο 1920, σ' ένα μικρό χωριό της Προβάνς, στη νότια Γαλλία. Ο κύριος Πασκάλ, νέος δάσκαλος στο σχολείο, συγκρούεται με την έλλειψη ενδιαφέροντος των μαθητών του. Αποφασίζει να αλλάξει ριζικά τις διδακτικές του μεθόδους. Ακούει τα παιδιά, εμπνέεται από τις ανακαλύψεις και τα ενδιαφέροντά τους, πηγαίνει μαζί τους στη φύση. Αναπτύσσεται έτσι μια διαφορετική σχέση μεταξύ τους, που θα έχει σαν αποτέλεσμα οι μαθητές του να ξαναβρούν την χαρά να μαθαίνουν και ο κύριος Πασκάλ την χαρά να διδάσκει. Όμως αυτή η μικρή επανάσταση κακοφαίνεται σε κάποιους γονείς και παράγοντες της περιοχής...
Σενάριο: Jean-Paul Le Chanois ( βασισμένο σε κείμενο της Élise Freinet)
Διεύθυνση φωτογραφίας: André Dumaître, Marc Fossard, Maurice Pecqueux
Ερμηνείες: Bernard Blier, Juliette Faber, Edouard Delmont, Jean-Louis Alibert, Edmond
Ardisson.

Ο δάσκαλος που άφηνε τα παιδιά να ονειρεύονται/Le Maître qui laissait les enfants rêver
Γαλλία, 2006, 90΄
Σκηνοθεσία: Daniel Losset
Η ταινία παρακολουθεί στις ταραγμένες δεκαετίες του μεσοπολέμου την δράση του φωτισμένου παιδαγωγού Celestin Freinet στην γαλλική επαρχία για ένα ανοικτό στην κοινότητα σχολείο. Ένα δημοκρατικό σχολείο που αφήνει πραγματικά τους μαθητές του να ονειρεύονται, να δημιουργούν με βάσει τις ευαισθησίες τους, να τα τυπώνουν οι ίδιοι όλα αυτά, εμπλουτίζοντας την σχολική βιβλιοθήκη, να λειτουργούν συλλογικά σε άμεση επαφή με τη φύση αλλά και τα επαγγέλματα της μικρής τους πόλης.
Σενάριο: Sylvie-Marjolaine Encrevé, Daniel Losset, Pierre Naudon
Διεύθυνση φωτογραφίας: Dominique Brabant
Ερμηνεία: Alexandre Thibault, Nina Gabalda, Robin Causse, Cédric Maruani.

Παιδαγωγικό Ποίημα-Ο δρόμος προς τη ζωή/Pedagogicheskaya poema
Σοβιετική Ένωση, 1955, 111'
Σκηνοθεσία : Aleksei Maslyukov, Mechislava Mayevskaya
Η ταινία του Αλεξέι Μασλιούκοφ είναι βασισμένη στη ζωή και το έργο του Μακαρένκο στην Αποικία Γκόρκι. Η ταινία αναδεικνύει το εκπαιδευτικό έργο του Μακαρένκο ως προς την απόρριψη των βίαιων και αντιπαιδαγωγικών μεθόδων εκμάθησης του τσαρικού παρελθόντος. Ο Μακαρένκο κατόρθωσε να μεταμορφώσει τα «δύσκολα» αυτά παιδιά σε σωστούς και ικανούς πολίτες, μόνο με υπομονή, αναπτύσσοντας μέσα τους αισθήματα αγάπης και αλληλεγγύης.
Σενάριο : I. Manevitch, A. Maslioukov
Διεύθυνση φωτογραφίας: I. Chekker
Ερμηνεία: V. Emelianov, P. Kadotchnikov, M. Kratchkovskaia, K. Mikhailov, M. Pokotilo, Y. Sarantzev, Y. Litskanovich.

Η θυσία του Κόρτσακ/ Korczak
Πολωνία-Γερμανία, 1990, 113΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: Andrzej Wajda
Ο Αντρέι Βάιντα αποτίει φόρο τιμής στον Πολωνοεβραίο γιατρό, παιδαγωγό και συγγραφέα Γιάνους Κόρτσακ, ο οποίος θεωρείται ο πρόδρομος της Χάρτας των Δικαιωμάτων του Παιδιού. Ο Κόρτσακ, ιδρυτής δυο ορφανοτροφείων στην προπολεμική Βαρσοβία, αφιέρωσε τη ζωή του στα ορφανά παιδιά, τα οποία και ακολούθησε στην μετακόμισή τους στο Γκέτο της Βαρσοβίας, αλλά και στους θαλάμους αερίων του χιτλερικού στρατοπέδου της Τρεμπλίνκα το 1942.
Σενάριο: Agnieszka Holland
Διεύθυνση φωτογραφίας: Robby Muller
Ερμηνεία: Wojciech Pszoniak, Ewa Dałkowska, Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Marzena Trybała, Piotr Kozłowski.

Ένα Αγρίμι στην Πόλη/L'Enfant Sauvage
Γαλλία, 1969, 85΄, ασπρόμαυρο
Σκηνοθεσία: François Truffaut
Η πραγματική ιστορία ενός παιδιού που βρέθηκε να ζει σε πρωτόγονη κατάσταση σ' ένα δάσος της Γαλλίας, στα τέλη του 19ου αιώνα. Εγκαταλειμμένο, άγνωστο πώς, σε πολύ μικρή ηλικία, είχε επιζήσει τρώγοντας ρίζες και καρπούς, όμως η ολοκληρωτική απομόνωσή του είχε σταματήσει μέσα του κάθε πνευματική και συναισθηματική ανάπτυξη...
Ο Τριφό αφηγείται την επίμονη και εξαντλητική προσπάθεια του καθηγητή Ζαν Ιτάρ –γνωστού στην παιδαγωγική επιστήμη και με σημαντικό έργο– ν' αποσπάσει αυτό το πλάσμα από τη φύση και να ξυπνήσει μέσα του τον άνθρωπο. Ένα εγχείρημα, όπου όλα έπρεπε να διδαχτούν : όχι μόνο ο έναρθρος λόγος, αλλά και το να πίνει νερό από ποτήρι, να τρώει με κουτάλι και πιρούνι, να ντύνεται, να κοιμάται σε κρεβάτι κ.ο.κ. Μια ταινία γεμάτη ευγένεια, τρυφερότητα και πίστη στον άνθρωπο...
Σενάριο: Φρανσουά Τριφό και Ζαν Γριό (από το ημερολόγιο του Ζαν Ιτάρ «Memoire et Rapport sur Victor de l' Aveyron», 1806)
Διεύθυνση φωτογραφίας: Nestor Almen­dros
Μουσική: Αντόνιο Βιβάλντι
Ερμηνείες: Ζαν Πιέρ Καργκόλ, Φρανσουά Τριφό, Φρανσουάζ Σενιέ, Ζαν Νταστέ, Κλοντ Μιλέρ.

Το χαρτζιλίκι/L'Argent de poche
Γαλλία, 1976, 104΄
Σκηνοθεσία: François Truffaut
Η καθημερινότητα σ' ένα δημοτικό σχολείο της επαρχιακής Γαλλίας, στο τέλος μιας σχολικής περιόδου. Η ταινία παρουσιάζει ένα πλήθος παιδιών, αγόρια και κορίτσια, των οποίων οι περιπέτειες από το μπιμπερό ως το πρώτο ερωτικό φιλί, φανερώνουν τα διάφορα στάδια της διαδρομής από την παιδική ηλικία μέχρι την εφηβεία. Από τις παραγνωρισμένες δημιουργίες του Τριφό, η ταινία αναπλάθει πειστικά την παιδική ψυχοσύνθεση λίγο πριν τα σκιρτήματα της εφηβείας.
Σενάριο: François Truffaut, Suzanne Schiffman
Μουσική: Maurice Jaubert
Διευθυντής φωτογραφίας: Pierre-William Glenn
Σκηνικά: Jean-Pierre Kohut-Svelko, βοηθούμενος από τον Pierre Gompertz
Κοστούμια: Monique Dury
Ηθοποιοί: Tα παιδιά: Geory Desmouceaux, Philippe Goldmann, Claudio και Franck Deluca, Richard Golfier, Laurent Devlaeminck, Bruno Staab, Sebas­tien Marc, Sylvie Grezel, Pascale Bruchon, Corinne Boucart, Ewa Truffaut και ο μικρός Gregory. Oι ενήλικες: Francis Devlaeminck, Tania Torrens, Jean-Marie Carayon, Kathy Carayon, Paul Heyraud, Chris­tine Pelle, Jane Lobre, Nicole Felix, Virginie Thevenet, Jean-Francois Stevenin, Rene Barnerias, Christian Lentretien, Laura Truffaut, Jean-Francis Gondre, Chantal Mercier, Marcel Berbert, Vincent Touly, Yvon Boutina, Annie Che­valdonne, Michel Dissart.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ
Γνωριμία με τη γη της Ολυμπίας-Επίσκεψη στην Αρχαία Ολυμπία: Σάββατο, 11.00
Οι ταινίες των έξι ημερών: Σάββατο, 17.00-Θέατρο Απόλλων
Τελετή απονομής βραβείων*: Σάββατο, 20.30-Συνεδριακό Κέντρο Π.Ε Ηλείας
Εκδήλωση για την προστασία των παιδιών-θυμάτων πολέμων και καταστροφών: ΚΥΡΙΑΚΗ, 11:00- Θέατρο ΑΠΟΛΛΩΝ
Έναρξη αφιερώματος «6 + 6 Κινηματογραφική πρωτοπορία και εκπαίδευση»: Κυριακή, 6 Δεκεμβρίου, ώρες προβολών 19.00 και 21.00. Το αφιέρωμα διαρκεί ως Παρασκευή, 11 Δεκεμβρίου. Για τις ταινίες και το αφιέρωμα σας στέλνουμε ξεχωριστό υλικό.

*Τα βραβεία θα σας σταλούν το απόγευμα του Σαββάτου, ώστε να μπορεί να γίνει χρήση από τις εφημερίδες που εκδίδονται Κυριακή. Σε ό,τι αφορά στα sites, θα μπορείτε να τα αναρτήσετε από τις 22.00 και μετά, ώστε να έχουν ανακοινωθεί στην τελετή απονομής.