Η Καθαρά Δευτέρα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημέρες της ελληνικής παράδοσης και σηματοδοτεί την αρχή της Μεγάλης Σαρακοστής. Είναι μια ημέρα με βαθύ θρησκευτικό και συμβολικό χαρακτήρα, αλλά και γεμάτη χαρά, φύση και οικογενειακή συντροφικότητα. Συνδυάζει την πνευματική προετοιμασία για το Πάσχα με λαϊκά έθιμα που κρατούν ζωντανή την πολιτιστική μας κληρονομιά.
Η ονομασία «Καθαρά Δευτέρα» προέρχεται από την έννοια της κάθαρσης. Την ημέρα αυτή οι πιστοί επιδιώκουν να καθαρίσουν την ψυχή και το σώμα τους από τις αμαρτίες και τις υπερβολές της περιόδου της Αποκριάς. Η νηστεία, η προσευχή και η συγχώρεση αποτελούν βασικά στοιχεία της ημέρας, ενώ σηματοδοτείται ένα νέο ξεκίνημα πνευματικής ανανέωσης και εγκράτειας.
Κυρίαρχο έθιμο της Καθαράς Δευτέρας είναι το πέταγμα του χαρταετού. Ο χαρταετός που υψώνεται στον ουρανό συμβολίζει την προσπάθεια του ανθρώπου να ανυψώσει την ψυχή του προς το θείο και να πλησιάσει πνευματικά τον Θεό. Ταυτόχρονα, αποτελεί ένα χαρούμενο παιχνίδι για μικρούς και μεγάλους και συνδέεται με την έξοδο στη φύση και την έλευση της άνοιξης.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει και το σαρακοστιανό τραπέζι. Την ημέρα αυτή καταναλώνονται νηστίσιμα φαγητά, χωρίς κρέας, γαλακτοκομικά και αυγά. Παραδοσιακά εδέσματα είναι η λαγάνα, η ταραμοσαλάτα, ο χαλβάς, τα όσπρια, οι ελιές, τα ντολμαδάκια και διάφορα θαλασσινά, όπως χταπόδι και καλαμάρια. Το φαγητό αυτό δεν έχει μόνο διατροφική αξία, αλλά συμβολίζει την εγκράτεια και την απλότητα.
Η έξοδος στη φύση, γνωστή ως «κούλουμα», αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ημέρας. Οικογένειες και φίλοι συγκεντρώνονται σε πάρκα, λόφους ή εξοχές για να γιορτάσουν όλοι μαζί, να φάνε, να παίξουν και να πετάξουν χαρταετό. Η επαφή με τη φύση τονίζει τον ανανεωτικό χαρακτήρα της ημέρας και προσφέρει στιγμές χαλάρωσης και χαράς.
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας διατηρούνται ιδιαίτερα τοπικά έθιμα. Στο Γαλαξίδι πραγματοποιείται το αλευρομουτζούρωμα, όπου οι κάτοικοι πετούν χρωματισμένο αλεύρι μεταξύ τους σε ένα εντυπωσιακό και χαρούμενο δρώμενο. Στη Θήβα αναβιώνει ο Βλάχικος Γάμος, μια σατιρική αναπαράσταση γάμου με χορό και τραγούδια, ενώ στον Τύρναβο το έθιμο του Μπουρανί συνοδεύεται από γλέντι και λαϊκή σάτιρα.
Η Καθαρά Δευτέρα έχει και έντονη θρησκευτική σημασία. Στις εκκλησίες τελείται ειδική ακολουθία και διαβάζεται η ευχή του Αγίου Εφραίμ, με την οποία οι πιστοί ζητούν ταπεινότητα, υπομονή και αγάπη. Η ημέρα αυτή σηματοδοτεί την έναρξη μιας περιόδου περισυλλογής και προετοιμασίας για το Άγιο Πάσχα.
Συνολικά, η Καθαρά Δευτέρα συμβολίζει ένα νέο ξεκίνημα στη ζωή του ανθρώπου. Είναι μια ημέρα καθαρμού, χαράς και ενότητας, που συνδυάζει τη θρησκευτική πίστη με τη λαϊκή παράδοση και τη φυσική ομορφιά της ελληνικής γης. Μέσα από τα έθιμα, το φαγητό και τις κοινές στιγμές, οι άνθρωποι ανανεώνουν την ψυχή τους και διατηρούν ζωντανές τις παραδόσεις που περνούν από γενιά σε γενιά.
